Can Chi, đôi khi gọi dài dòng là Thiên Can Địa Chi hay Thập Can Thập Nhị Chi, là hệ thống đánh số thành chu kỳ được dùng tại các nước có nền văn hóa Á Đông như: Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và một số quốc gia khác. Nó được áp dụng với tổ hợp chu kỳ sáu mươi (60) trong âm lịch nói chung để xác định tên gọi của thời gian (ngày, giờ, năm, tháng) cũng như trong chiêm tinh học. Người ta cho rằng nó có xuất xứ từ thời nhà Thương ở Trung Quốc[1].
Ý nghĩa
Can được gọi là Thiên Can (tiếng Hán: 天干; pinyin: tiāngān) hay Thập Can (tiếng Hán: 十干; pinyin: shígān) do có đúng mười (10) can khác nhau. Can cũng còn được phối hợp với Âm-Dương và Ngũ hành.
Danh sách 10 can
| Số | Can | Việt | Hoa | Nhật | Âm-Dương | Hành |
| 1 | 甲 | giáp | jiǎ | kinoe | Dương | Mộc |
| 2 | 乙 | ất | yǐ | kinoto | Âm | Mộc |
| 3 | 丙 | bính | bǐng | hinoe | Dương | Hỏa |
| 4 | 丁 | đinh | dīng | hinoto | Âm | Hỏa |
| 5 | 戊 | mậu | wù | tsuchinoe | Dương | Thổ |
| 6 | 己 | kỷ | jǐ | tsuchinoto | Âm | Thổ |
| 7 | 庚 | canh | gēng | kanoe | Dương | Kim |
| 8 | 辛 | tân | xīn | kanoto | Âm | kim |
| 9 | 壬 | nhâm | rén | mizunoe | Dương | Thủy |
| 10 | 癸 | quý | guǐ | mizunoto | Âm | Thủy |
Ý nghĩa
Chi hay Địa Chi (Hán: 地支; pinyin: dìzhī) hay Thập Nhị Chi (Hán: 十二支, shíèrzhī) do có đúng thập nhị (mười hai) chi. Đây là mười hai từ chỉ 12 con vật của hoàng đạo Trung Quốc dùng như để chỉ phương hướng, bốn mùa, ngày, tháng, năm và giờ ngày xưa (gọi là canh gấp đôi giờ hiện đại). Việc liên kết các yếu tố liên quan đến cuộc sống con người với Chi là rất phổ biến ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á.
Danh sách 12 Chi
| Số | Chi | Việt | Hoa | Nhật | Triều | Hoàng đạo¹ | Hướng | Mùa | Tháng âm lịch | Giờ² |
| 1 | 子 | tý | zǐ | ne | 자 | chuột | 0° (bắc) | đông | 11 (đông chí) | 12 (nửa đêm) |
| 2 | 丑 | sửu | chǒu | ushi | 축 | bò (trâu) | 30° | đông | 12 | 2 giờ đêm |
| 3 | 寅 | dần | yín | tora | 인 | hổ | 60° | xuân | 1 | 4 giờ sáng |
| 4 | 卯 | mão | mǎo | u | 묘 | thỏ (mèo) | 90° (đông) | xuân | 2 (xuân phân) | 6 giờ sáng |
| 5 | 辰 | thìn | chén | tatsu | 진 | rồng | 120° | xuân | 3 | 8 giờ sáng |
| 6 | 巳 | tỵ | sì | mi | 사 | rắn | 150° | hè | 4 | 10 giờ sáng |
| 7 | 午 | ngọ | wǔ | uma | 오 | ngựa | 180° (nam) | hè | 5 (hạ chí) | 12 (giữa trưa) |
| 8 | 未 | mùi | wèi | hitsuji | 미 | cừu(dê) | 210° | hè | 6 | 2 giờ trưa |
| 9 | 申 | thân | shēn | saru | 신 | khỉ | 240° | thu | 7 | 4 giờ chiều |
| 10 | 酉 | dậu | yǒu | tori | 유 | gà | 270° (tây) | thu | 8 (thu phân) | 6 giờ chiều |
| 11 | 戌 | tuất | xū | inu | 술 | chó | 300° | thu | 9 | 8 giờ tối |
| 12 | 亥 | hợi | hài | i | 해 | lợn | 330° | đông | 10 | 10 giờ tối |
Giờ Âm Lịch - Dương Lịch
Tương truyền ngày xưa có một người tên Đại Nhiêu đã lập ra Thập Can và Thập Nhị Chi để giúp người ta tính toán thời gian. Việc tính giờ cũng có liên quan đến tập tính của 12 loài vật:
Tý (23-1 giờ): Lúc chuột đang hoạt động mạnh.
Sửu (1-3 giờ): Lúc trâu chuẩn bị đi cày.
Dần (3-5 giờ): Lúc hổ hung hãn nhất.
Mão (5-7 giờ): Lúc trăng vẫn còn chiếu sáng.
Thìn (7-9 giờ): Lúc đàn rồng quây mưa (quần long hành vũ).
Tỵ (9-11 giờ): Lúc rắn không hại người.
Ngọ (11-13 giờ): Ngựa có dương tính cao nên được xếp vào giữa trưa.
Mùi (13-15 giờ): Lúc dê ăn cỏ không ảnh hưởng tới việc cây cỏ mọc lại.
Thân (15-17 giờ): Lúc khỉ thích hú.
Dậu (17-19 giờ): Lúc gà bắt đầu vào chuồng.
Tuất (19-21 giờ): Lúc chó phải trông nhà.
Hợi (21-23 giờ): Lúc lợn ngủ say nhất.
60 tổ hợp Can Chi
Người ta ghép một can với một chi để tạo thành tên gọi chính thức của những cái cần đặt tên (ngày, giờ, tháng, năm v.v...) bắt đầu từ can Giáp và chi Tý tạo ra Giáp Tý, sau đó đến can Ất và chi Sửu tạo ra Ất Sửu và cứ như vậy cho đến hết (Bính,..., Quý) và (Dần ..., Hợi). Hết can (hoặc chi) cuối cùng thì nó tự động quay trở lại cho đến tổ hợp cuối cùng là Quý Hợi. Có tổng cộng 60 (bằng bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12) tổ hợp khác nhau của 10 can và 12 chi. Một chi có thể ghép với năm can và một can là sáu chi. 60 tổ hợp can chi là :
Bảng "Chu kỳ 60 năm"
Bảng tra nhanh: Chu kỳ Can Chi 60 năm
| Giáp | Ất | Bính | Đinh | Mậu | Kỷ | Canh | Tân | Nhâm | Quý | |
| Tý | 1 | 13 | 25 | 37 | 49 | |||||
| Sửu | 2 | 14 | 26 | 38 | 50 | |||||
| Dần | 51 | 3 | 15 | 27 | 39 | |||||
| Mão | 52 | 4 | 16 | 28 | 40 | |||||
| Thìn | 41 | 53 | 5 | 17 | 29 | |||||
| Tỵ | 42 | 54 | 6 | 18 | 30 | |||||
| Ngọ | 31 | 43 | 55 | 7 | 19 | |||||
| Mùi | 32 | 44 | 56 | 8 | 20 | |||||
| Thân | 21 | 33 | 45 | 57 | 9 | |||||
| Dậu | 22 | 34 | 46 | 58 | 10 | |||||
| Tuất | 11 | 23 | 35 | 47 | 59 | |||||
| Hợi | 12 | 24 | 36 | 48 | 60 |
No comments:
Post a Comment