BUỔI HỌC CUỐI CÙNG

(Chuyện kể của cậu bé vùng An-sác)

Alphonse Daudet

Buổi sáng hôm đó, tôi đi học rất trễ, và tôi rất sợ bị quở trách, nhất là thầy A-men đã nói với chúng tôi là thầy sẽ khảo bài chúng tôi về phân từ, và tôi lại chẳng biết đến một chữ bẻ đôi. Trong một thoáng, tôi chợt nảy ra ý nghĩ bỏ học chạy chơi ngoài cánh đồng.

Trời trong veo và ấm áp vô cùng!

Người ta nghe tiếng chim sáo líu lo ven rừng, ngoài đồng cỏ Ríp-be, sau xưởng cưa máy, quân Phổ đang diễn tập. Tất cả những thứ đó cám dỗ tôi hơn là quy tắc phân từ; nhưng tôi đủ mạnh để cưỡng lại, và tôi chạy thật nhanh đến trường.

Đi ngang tòa thị chính, tôi thấy có rất nhiều người đứng lại bên bảng thông báo rào lưới mắt cáo. Kể từ hai năm nay, tất cả những tin xấu đến với chúng tôi từ cái bảng đó, những trận bại chiến, những lần trưng tập, lệnh của bộ chỉ huy; tôi nghĩ ngay không dừng lại:

“Còn cái gì nữa đây?”

Quả vậy, khi tôi chạy băng ngang quảng trường, bác thợ rèn Oát-tê, cũng ở đó với người học việc của ông đang đọc bảng niêm báo, nói to với tôi:

“Anh bạn nhỏ, đừng vội vã thế chứ; cậu sẽ đến trường còn quá sớm ấy chứ!”

Tôi tưởng ông ta đang chọc tôi, rồi tôi bước vào cái sân nhỏ của thầy A-men thì cũng mệt lả.

Thường thường, đầu buổi học, một khung cảnh ồn ào huyên náo mà người ta có thể nghe thấy từ ngoài đường, những chiếc bàn học trò mở ra đóng vô, mọi người cùng nhau tất cả lập lại bài học sang sảng, bịt tai lại để học tốt hơn, rồi cái thước kẻ to của thầy giáo gõ xuống bàn:

“Yên lặng!”

Tôi tính lợi dụng tình hình đó mà chuồn vào chỗ ngồi không để bị thấy; nhưng đúng lúc đó, buổi sáng hôm đó, tất cả yên ắng như một buổi sáng chúa nhật. Qua cửa sổ mở, tôi thấy các bạn học đã ngồi vào chỗ rồi, và thầy A-men thì đi tới đi lui với cây thước kẻ khủng khiếp bằng sắt kẹp dưới cánh tay. Phải mở cửa và đi vào giữa cái cảnh lặng như tờ ấy. Bạn nghĩ xem mặt tôi đỏ bừng và tôi sợ biết chừng nào!

Nhưng không. Thầy A-men nhìn thấy tôi mà không nổi giận và nói với tôi thật nhẹ nhàng:

“Em Phơ-răng, mau vào chỗ đi; chúng ta sắp học mà thiếu em đó.”

Tôi bước ngay lại băng ghế và ngồi ngay vào bàn học của mình. Chỉ khi bình tâm lại sau nỗi sợ hãi tôi mới nhận thấy thầy chúng tôi mặc chiếc áo đuôi tôm màu xanh đẹp, chiếc yếm xếp nếp kiểu cách và cái mũ chỏm bằng nhung đen được thêu mà thầy chỉ mặc vào những ngày có thanh tra hoặc ngày phát thưởng. Hơn nữa, cả lớp cũng có cái gì đó khác lạ và nghiêm trang. Nhưng điều làm tôi ngạc nhiên nhất là nhìn về cuối phòng, trên băng ghế vẫn trống như thường lệ, dân làng ngồi đó và im lặng như chúng tôi, cụ Ô-sê đội nón ba vành, cựu thị trưởng, cựu bưu tá, và rồi tất cả những người khác nữa. Tất cả những người đó dường như buồn rầu; cụ Ô-sê mang theo một quyển sách vỡ lòng cũ kỹ, các mép bị mòn đi mà ông để mở trên đầu gối, cặp kính to nằm chắn ngang các trang sách.

Trong khi tôi còn đang kinh ngạc về tất cả những việc đó, thì thầy A-men trở lên ghế của thầy, rồi cũng cái giọng nhẹ nhàng và trầm trầm mà thầy đã chào đón tôi, thầy nói với chúng tôi:

“Các em, đây là lần cuối cùng thầy dạy các em. Chỉ thị từ Bá Linh đến là chỉ dạy Đức ngữ trong các trường học ở An-sác và Lô-răng… Thầy giáo mới sẽ đến ngày mai. Hôm nay là bài học Pháp ngữ cuối cùng của các em. Thầy mong các em thật chú tâm.”

Mấy lời này làm tôi như té nhào. Ôi! Những con người khốn khổ, đây là cái mà họ niêm yết ở tòa thị chính đây.

Bài học Pháp ngữ cuối cùng của tôi sao!...

Tôi hầu như còn chưa viết được nữa mà! Tôi chưa bao giờ học mà! Phải dừng lại ở đây sao!... Giờ tôi thấy hối hận thời gian đã mất, những lần bỏ học chạy đi tìm tổ chim hay chơi trượt ở Sa-a! Những quyển sách của tôi mới lúc nãy tôi còn thấy chán ngắt, mang thì nặng, quyển ngữ pháp, quyển lịch sử chư thánh dường như bây giờ là những người bạn cố tri với tôi, khiến tôi đau đớn khi lìa xa. Cũng giống như thầy A-men. Cái ý nghĩ thầy sắp ra đi, tôi sẽ không bao giờ thấy thầy nữa, làm tôi quên đi những hình phạt, những cái khẻ tay.

Con người tội nghiệp!

Chính để tôn vinh buổi học cuối cùng này mà ông đã mặc y phục đẹp của ngày chúa nhật, và giờ đây tôi mới hiểu tại sao những bậc lão thành trong làng đến ngồi ở cuối phòng học. Điều đó dường như muốn nói lên rằng họ hối tiếc đã không đến ngôi trường đó thường xuyên hơn. Đó cũng như một cách để cảm ơn người thầy của chúng tôi với bốn mươi năm phục vụ tận tâm, và để trả nghĩa với tổ quốc đang mất đi…

Đang ngẫm nghĩ thì tôi nghe gọi tên mình. Đến lượt tôi trả bài. Tôi sẽ đánh đổi cái gì đây để có thể đọc làu làu cái quy tắc phân từ tuyệt vời này, to rõ và mạch lạc mà không vấp lỗi nào? Nhưng tôi bị lộn ngay những chữ đầu tiên, và tôi vẫn đứng lần chần ở ghế, tim đập mạnh, không dám ngẩng đầu lên. Thầy A-men nói với tôi:

“Thầy sẽ không trách mắng em đâu, em Phơ-răng, em hẳn cũng bị phạt đủ rồi… Thế đó. Hàng ngày chúng ta tự bảo: “Ôi! Tôi còn khối thời gian… Mai tôi sẽ học.” Và rồi em đã thấy cái gì xảy ra chưa… A! Đó là một bất hạnh vô cùng của vùng An-sác chúng ta là luôn luôn để mai mới dạy và học. Giờ đây những người kia có quyền nói với chúng ta: “Sao thế! Các anh mạo nhận là người Pháp, vì các anh không biết đọc lẫn biết viết ngôn ngữ của chính các anh!” Em Phơ-răng tội nghiệp, trong tất cả thì em vẫn chưa phải là người đáng trách nhất đâu. Tất cả chúng ta đều có phần đáng trách hết.

“Cha mẹ các em chưa đủ tha thiết nhìn thấy các em học. Họ thích sai các em ra đồng hay vào các nhà máy sợi mà làm việc để kiếm thêm vài xu hơn. Chính thầy cũng vậy, thầy không có gì đáng trách sao? Chẳng phải là thầy đã thường thường bắt các em tưới vườn thay vì học đó sao? Và khi thầy muốn đi câu cá hương, thì thầy có ngại cho các em nghỉ học không? …”

Thế là, hết điều này đến điều khác, thầy A-men bắt đầu nói với chúng tôi về Pháp ngữ, rằng đó là ngôn ngữ đẹp nhất thế giới, trong sáng nhất và chặt chẽ nhất; chúng ta phải giữ lấy nó và đừng bao giờ quên, bởi vì, khi một dân tộc bị nô lệ, bao lâu dân tộc đó còn nắm vững ngôn ngữ của mình, thì như thể dân tộc ấy đang giữ chiếc chìa khóa của lao tù… Rồi ông lấy quyển ngữ pháp và đọc cho chúng tôi nghe bài học của chúng tôi. Tôi ngạc nhiên thấy mình có thể hiểu được biết chừng nào. Tất cả những gì ông nói dường như với tôi là quá dễ dàng. Tôi cũng nghĩ là tôi chưa bao giờ lắng nghe chăm chú đến thế và ông cũng chưa bao giờ kiên nhẫn giảng giải cho chúng tôi đến vậy. Người ta sẽ tưởng rằng trước khi ra đi, con người khốn khổ đó muốn cho chúng tôi tất cả kiến thức của mình, muốn những kiến thức đó đi vào đầu chúng tôi chỉ một lần duy nhất.

Bài học kết thúc, chúng tôi chuyển sang học viết. Ngày hôm đó, thầy A-men đã chuẩn bị cho chúng tôi những ví dụ hoàn toàn mới, trên đó được viết bằng nét chữ tròn trịa đẹp đẽ: Pháp Quốc, An-sác, Pháp Quốc, An-sác. Giống như những lá cờ nhỏ bay phấp phới khắp lớp học, được treo vào thanh ngang bàn học của chúng tôi. Phải thấy như thể mỗi người miệt mài làm sao, yên lặng như tờ! Người ta không nghe gì ngoài tiếng kêu rọt rẹt của những ngòi viết trên giấy. Thoáng chốc những con bọ dừa bay vào; nhưng không ai để ý, cả những đứa nhỏ cũng vậy, chúng đang miệt mài vạch những nét chữ như cây gậy bằng cả con tim và ý thức, như thể đó cũng là tiếng Pháp nữa… Trên mái trường, tiếng bồ câu nghe văng vẳng, và tôi tự nhủ khi nghe chúng kêu:

“Liệu người ta có bắt luôn cả chúng kêu bằng tiếng Đức không nhỉ?”

Thỉnh thoảng, khi tôi ngước mắt lên khỏi trang giấy, tôi thấy thầy A-men bất động trên ghế và nhìn chăm chăm vào những đồ vật xung quanh ông, cứ như là ông muốn đem theo tất cả ngôi trường bé nhỏ của mình vào trong đôi mắt… Nghĩ mà xem! Kể từ bốn mươi năm nay, ông ở cũng một nơi này, cái sân trước mặt và lớp học y như vậy. Chỉ có những chiếc ghế và bàn học là nhẵn bóng, được lau li do sử dụng nhiều; những cây hồ đào ngoài sân đã cao lên, và cây hoa bia mà chính ông trồng giờ đây đã chăng hoa quanh cửa sổ lên đến tận mái. Con người tội nghiệp này hẳn phải não lòng biết bao nhiêu khi bỏ lại tất cả những vật này, và khi nghe tiếng người em gái đi ra đi vào ở phòng trên, đang đóng những chiếc rương! Vì họ phải ra đi ngày hôm sau, rời khỏi đất nước mãi mãi.

Tuy nhiên, ông vẫn có can đảm để dạy chúng tôi cho đến cùng. Sau bài tập viết, chúng tôi học lịch sử; rồi mấy đứa nhỏ tất cả cùng hát bài Ba Bê Bi Bô Bu. Ở cuối phòng học, cụ Ô-sê đã mang kiếng vào, cầm quyển sách vỡ lòng bằng cả hai tay, ông ta đánh vần các chữ cái với bọn trẻ. Người ta thấy ông cũng miệt mài: giọng ông run run vì xúc động, nên thật là buồn cười khi nghe ông đọc, đến nỗi tất cả chúng tôi vừa muốn cười to và cũng vừa muốn òa khóc. Ôi! Tôi sẽ nhớ mãi cái buổi học cuối cùng này…

Đột nhiên, chuông nhà thờ đổ báo giờ ngọ, rồi đến kinh truyền tin. Cũng lúc ấy, tiếng kèn của quân Phổ trở về sau buổi diễn tập vang lên ngoài cửa sổ… Thầy A-men đứng lên khỏi ghế, mặt tái đi. Chưa bao giờ ông dường như to lớn đối với tôi như vậy.

“Các bạn, ông nói, tôi…tôi….”

Nhưng có cái gì đó làm ông nghẹn lại. Ông không thể nói hết câu.

Rồi ông quay lên bảng, lấy một mẩu phấn và dồn hết sức, ông viết thật to:

“NƯỚC PHÁP MUÔN NĂM!”

Sau đó ông vẫn đứng đó, đầu tựa vào tường, và không nói lời nào, ông dùng tay mà ra hiệu cho chúng tôi:

“Thế là xong… Các em về đi.”

(Truyện kể ngày thứ hai)

Nguyễn Hoàng dịch (Từ nguyên bản Pháp ngữ)

Nguyên bản:

La dernière classe

(Récit d’un petit alsacien)

Alphonse Daudet

Ce matin-là, j’étais très en retard pour aller à l’école, et j’avais grand-peur d’être grondé, d’autant que M. Hamel nous avait dit qu’il nous interrogerait sur les participes, et je n’en savais pas le premier mot. Un moment l’idée me vint de manquer la classe et de prendre ma course à travers champs.

Le temps était si chaud, si clair !

On entendait les merles siffler à la lisière du bois, et dans le pré Rippert, derrière la scierie, les Prussiens qui faisaient l’exercice. Tout cela me tentait bien plus que la règle des participes ; mais j’eus la force de résister, et je courus bien vite vers l’école.

En passant devant la mairie, je vis qu’il y avait du monde arrêté près du petit grillage aux affiches. Depuis deux ans, c’est de là que nous sont venues toutes les mauvaises nouvelles, les batailles perdues, les réquisitions, les ordres de la commandature ; et je pensai sans m’arrêter :

« Qu’est-ce qu’il y a encore ? »

Alors, comme je traversais la place en courant, le forgeron Wachter, qui était là avec son apprenti en train de lire l’affiche, me cria :

« Ne te dépêche pas tant, petit ; tu y arriveras toujours assez tôt à ton école ! »

Je crus qu’il se moquait de moi, et j’entrai tout essoufflé dans la petite cour de M. Hamel.

D’ordinaire, au commencement de la classe, il se faisait un grand tapage qu’on entendait jusque dans la rue, les pupitres ouverts, fermés, les leçons qu’on répétait très haut tous ensemble en se bouchant les oreilles pour mieux apprendre, et la grosse règle du maître qui tapait sur les tables :

« Un peu de silence ! » .

Je comptais sur tout ce train pour gagner mon banc sans être vu ; mais, justement, ce jour-là, tout était tranquille, comme un matin de dimanche. Par la fenêtre ouverte, je voyais mes camarades déjà rangés à leurs places, et M. Hamel, qui passait et repassait avec la terrible règle en fer sous le bras. Il fallut ouvrir la porte et entrer au milieu de ce grand calme. Vous pensez si j’étais rouge et si j’avais peur !

Eh bien ! non. M. Hamel me regarda sans colère et me dit très doucement :

« Va vite à ta place, mon petit Franz ; nous allions commencer sans toi. »

J’enjambai le banc et je m’assis tout de suite à mon pupitre. Alors seulement, un peu remis de ma frayeur, je remarquai que notre maître avait sa belle redingote verte, son jabot plissé fin et la calotte de soie noire brodée qu’il ne mettait que les jours d’inspection ou de distribution de prix. Du reste, toute la classe avait quelque chose d’extraordinaire et de solennel. Mais ce qui me surprit le plus, ce fut de voir au fond de la salle, sur les bancs qui restaient vides d’habitude, des gens du village assis et silencieux comme nous, le vieux Hauser avec son tricorne, l’ancien maire, l’ancien facteur, et puis d’autres personnes encore. Tout ce monde-là paraissait triste ; et Hauser avait apporté un vieil abécédaire mangé aux bords qu’il tenait grand ouvert sur ses genoux, avec ses grosses lunettes posées en travers des pages.

Pendant que je m’étonnais de tout cela, M. Hamel était monté dans sa chaire, et de la même voix douce et grave dont il m’avait reçu, il nous dit :

« Mes enfants, c’est la dernière fois que je vous fais la classe. L’ordre est venu de Berlin de ne plus enseigner que l’allemand dans les écoles de l’Alsace et de la Lorraine... Le nouveau maître arrive demain. Aujourd’hui, c’est votre dernière leçon de français. Je vous prie d’être bien attentifs. »

Ces quelques paroles me bouleversèrent. Ah ! les misérables, voilà ce qu’ils avaient affiché à la mairie.

Ma dernière leçon de français !...

Et moi qui savais à peine écrire ! Je n’apprendrais donc jamais ! Il faudrait donc en rester là !... Comme je m’en voulais maintenant du temps perdu, des classes manquées à courir les nids ou à faire des glissades sur la Saar ! Mes livres que tout à l’heure encore je trouvais si ennuyeux, si lourds à porter, ma grammaire, mon histoire sainte me semblaient à présent de vieux amis qui me feraient beaucoup de peine à quitter. C’est comme M. Hamel. L’idée qu’il allait partir, que je ne le verrais plus, me faisait oublier les punitions, les coups de règle.

Pauvre homme !

C’est en l’honneur de cette dernière classe qu’il avait mis ses beaux habits du dimanche, et maintenant je comprenais pourquoi ces vieux du village étaient venus s’asseoir au bout de la salle. Cela semblait dire qu’ils regrettaient de ne pas y être venus plus souvent, à cette école. C’était aussi comme une façon de remercier notre maître de ses quarante ans de bons services, et de rendre leurs devoirs à la patrie qui s’en allait...

J’en étais là de mes réflexions, quand j’entendis appeler mon nom. C’était mon tour de réciter. Que n’aurais-je pas donné pour pouvoir dire tout au long cette fameuse règle des participes, bien haut, bien clair, sans une faute ? Mais je m’embrouillai aux premiers mots, et je restai debout à me balancer dans mon banc, le coeur gros, sans oser lever la tête. J’entendais M. Hamel qui me parlait :

« Je ne te gronderai pas, mon petit Franz, tu dois être assez puni... voilà ce que c’est. Tous les jours on se dit : "Bah ! j’ai bien le temps... J’apprendrai demain." Et puis tu vois ce qui arrive... Ah ! ça a été le grand malheur de notre Alsace de toujours remettre son instruction à demain. Maintenant ces gens-là sont en droit de nous dire : "Comment ! Vous prétendiez être Français, et vous ne savez ni lire ni écrire votre langue !" Dans tout ça, mon pauvre Franz, ce n’est pas encore toi le plus coupable. Nous avons tous notre bonne part de reproches à nous faire.

« Vos parents n’ont pas assez tenu à vous voir instruits. Ils aimaient mieux vous envoyer travailler à la terre ou aux filatures pour avoir quelques sous de plus. Moi-même, n’ai-je rien à me reprocher ? Est-ce que je ne vous ai pas souvent fait arroser mon jardin au lieu de travailler ? Et quand je voulais aller pêcher des truites, est-ce que je me gênais pour vous donner congé ?... »

Alors, d’une chose à l’autre, M. Hamel se mit à nous parler de la langue française, disant que c’était la plus belle langue du monde, la plus claire, la plus solide ; qu’il fallait la garder entre nous et ne jamais l’oublier, parce que, quand un peuple tombe esclave, tant qu’il tient bien sa langue, c’est comme s’il tenait la clef de sa prison... puis il prit une grammaire et nous lut notre leçon. J’étais étonné de voir comme je comprenais. Tout ce qu’il disait me semblait facile, facile. Je crois aussi que je n’avais jamais si bien écouté et que lui non plus n’avait jamais mis autant de patience à ses explications. On aurait dit qu’avant de s’en aller le pauvre homme voulait nous donner tout son savoir, nous le faire entrer dans la tête d’un seul coup.

La leçon finie, on passa à l’écriture. Pour ce jour-là, M. Hamel nous avait préparé des exemples tout neufs, sur lesquels était écrit en belle ronde :France, Alsace, France, Alsace. Cela faisait comme des petits drapeaux qui flottaient tout autour de la classe, pendus à la tringle de nos pupitres. Il fallait voir comme chacun s’appliquait, et quel silence ! On n’entendait rien que le grincement des plumes sur le papier. Un moment des hannetons entrèrent ; mais personne n’y fit attention, pas même les tout-petits qui s’appliquaient à tracer leurs bâtons, avec un coeur, une conscience, comme si cela encore était du français... Sur la toiture de l’école, des pigeons roucoulaient tout bas, et je me disais en les écoutant :

« Est-ce qu’on ne va pas les obliger à chanter en allemand, eux aussi ? »

De temps en temps, quand je levais les yeux de dessus ma page, je voyais M. Hamel immobile dans sa chaire et fixant les objets autour de lui, comme s’il avait voulu emporter dans son regard toute sa petite maison d’école... Pensez ! depuis quarante ans, il était là à la même place, avec sa cour en face de lui et sa classe toute pareille. Seulement les bancs, les pupitres s’étaient polis, frottés par l’usage ; les noyers de la cour avaient grandi, et le houblon qu’il avait planté lui-même enguirlandait maintenant les fenêtres jusqu’au toit. Quel crève-coeur ça devait être pour ce pauvre homme de quitter toutes ces choses, et d’entendre sa soeur qui allait, venait, dans la chambre au-dessus, en train de fermer leurs malles ! Car ils devaient partir le lendemain, s’en aller du pays pour toujours.

Tout de même, il eut le courage de nous faire la classe jusqu’au bout. Après l’écriture, nous eûmes la leçon d’histoire ; ensuite les petits chantèrent tous ensemble le BA BE BI BO BU. Là-bas, au fond de la salle, le vieux Hauser avait mis ses lunettes, et, tenant son abécédaire à deux mains, il épelait les lettres avec eux. On voyait qu’il s’appliquait lui aussi : sa voix tremblait d’émotion, et c’était si drôle de l’entendre, que nous avions tous envie de rire et de pleurer. Ah ! je m’en souviendrai de cette dernière classe...

Tout à coup l’horloge de l’église sonna midi, puis l’angélus. Au même moment, les trompettes des Prussiens qui revenaient de l’exercice éclatèrent sous nos fenêtres... M. Hamel se leva, tout pâle, dans sa chaire. Jamais, il ne m’avait paru si grand.

« Mes amis, dit-il, mes, je... je... »

Mais quelque chose l’étouffait. Il ne pouvait pas achever sa phrase.

Alors il se tourna vers le tableau, prit un morceau de craie et, en appuyant de toutes ses forces, il écrivit aussi gros qu’il put :

« VIVE LA FRANCE ! »

Puis il resta là, la tête appuyée au mur, et, sans parler, avec sa main, il nous faisait signe :

« C’est fini... allez-vous-en. »

(Contes du lundi)

http://brindilles.net/contes/article.php3?id_article=212

Bản Anh ngữ:

The Last Lesson

By

Alphonse Daudet

I started for school very late that morning and was in great dread of a scolding, especially because M. Hamel had said that he would question us on participles, and I did not know the first word about them. For a moment I thought of running away and spending the day out of doors. It was so warm, so bright! The birds were chirping at the edge of the woods; and in the open field back of the sawmill the Prussian soldiers were drilling. It was all much more tempting than the rule for participles, but I had the strength to resist, and hurried off to school.
When I passed the town hall there was a crowd in front of the bulletin-board. For the last two years all our bad news had come from there—the lost battles, the draft, the orders of the commanding officer—and I thought to myself, without stopping:
“What can be the matter now?”
Then, as I hurried by as fast as I could go, the blacksmith, Wachter, who was there, with his apprentice, reading the bulletin, called after me:
“Don’t go so fast, bub; you’ll get to your school in plenty of time!”
I thought he was making fun of me, and reached M. Hamel’s little garden all out of breath.
Usually, when school began, there was a great bustle, which could be heard out in the street, the opening and closing of desks, lessons repeated in unison, very loud, with our hands over our ears to understand better, and the teacher’s great ruler rapping on the table. But now it was all so still! I had counted on the commotion to get to my desk without being seen; but, of course, that day everything had to be as quiet as Sunday morning. Through the window I saw my classmates, already in their places, and M. Hamel walking up and down with his terrible iron ruler under his arm. I had to open the door and go in before everybody. You can imagine how I blushed and how frightened I was.
But nothing happened. M. Hamel saw me and said very kindly:
“Go to your place quickly, little Franz. We were beginning without you.”
I jumped over the bench and sat down at my desk. Not till then, when I had got a little over my fright, did I see that our teacher had on his beautiful green coat, his frilled shirt, and the little black silk cap, all embroidered, that he never wore except on inspection and prize days. Besides, the whole school seemed so strange and solemn. But the thing that surprised me most was to see, on the back benches that were always empty, the village people sitting quietly like ourselves; old Hauser, with his three-cornered hat, the former mayor, the former postmaster, and several others besides. Everybody looked sad; and Hauser had brought an old primer, thumbed at the edges, and he held it open on his knees with his great spectacles lying across the pages.
While I was wondering about it all, M. Hamel mounted his chair, and, in the same grave and gentle tone which he had used to me, said:
“My children, this is the last lesson I shall give you. The order has come from Berlin to teach only German in the schools of Alsace and Lorraine. The new master comes to-morrow. This is your last French lesson. I want you to be very attentive.”
What a thunderclap these words were to me!
Oh, the wretches; that was what they had put up at the town-hall!
My last French lesson! Why, I hardly knew how to write! I should never learn any more! I must stop there, then! Oh, how sorry I was for not learning my lessons, for seeking birds’ eggs, or going sliding on the Saar! My books, that had seemed such a nuisance a while ago, so heavy to carry, my grammar, and my history of the saints, were old friends now that I couldn’t give up. And M. Hamel, too; the idea that he was going away, that I should never see him again, made me forget all about his ruler and how cranky he was.
Poor man! It was in honor of this last lesson that he had put on his fine Sunday clothes, and now I understood why the old men of the village were sitting there in the back of the room. It was because they were sorry, too, that they had not gone to school more. It was their way of thanking our master for his forty years of faithful service and of showing their respect for the country that was theirs no more.
While I was thinking of all this, I heard my name called. It was my turn to recite. What would I not have given to be able to say that dreadful rule for the participle all through, very loud and clear, and without one mistake? But I got mixed up on the first words and stood there, holding on to my desk, my heart beating, and not daring to look up. I heard M. Hamel say to me:
“I won’t scold you, little Franz; you must feel bad enough. See how it is! Every day we have said to ourselves: ‘Bah! I’ve plenty of time. I’ll learn it to-morrow.’ And now you see where we’ve come out. Ah, that’s the great trouble with Alsace; she puts off learning till to-morrow. Now those fellows out there will have the right to say to you: ‘How is it; you pretend to be Frenchmen, and yet you can neither speak nor write your own language?’ But you are not the worst, poor little Franz. We’ve all a great deal to reproach ourselves with.
“Your parents were not anxious enough to have you learn. They preferred to put you to work on a farm or at the mills, so as to have a little more money. And I? I’ve been to blame also. Have I not often sent you to water my flowers instead of learning your lessons? And when I wanted to go fishing, did I not just give you a holiday?”
Then, from one thing to another, M. Hamel went on to talk of the French language, saying that it was the most beautiful language in the world—the clearest, the most logical; that we must guard it among us and never forget it, because when a people are enslaved, as long as they hold fast to their language it is as if they had the key to their prison. Then he opened a grammar and read us our lesson. I was amazed to see how well I understood it. All he said seemed so easy, so easy! I think, too, that I had never listened so carefully, and that he had never explained everything with so much patience. It seemed almost as if the poor man wanted to give us all he knew before going away, and to put it all into our heads at one stroke.
After the grammar, we had a lesson in writing. That day M. Hamel had new copies for us, written in a beautiful round hand: France, Alsace, France, Alsace. They looked like little flags floating everywhere in the school-room, hung from the rod at the top of our desks. You ought to have seen how every one set to work, and how quiet it was! The only sound was the scratching of the pens over the paper. Once some beetles flew in; but nobody paid any attention to them, not even the littlest ones, who worked right on tracing their fish-hooks, as if that was French, too. On the roof the pigeons cooed very low, and I thought to myself:
“Will they make them sing in German, even the pigeons?”
Whenever I looked up from my writing I saw M. Hamel sitting motionless in his chair and gazing first at one thing, then at another, as if he wanted to fix in his mind just how everything looked in that little school-room. Fancy! For forty years he had been there in the same place, with his garden outside the window and his class in front of him, just like that. Only the desks and benches had been worn smooth; the walnut-trees in the garden were taller, and the hopvine that he had planted himself twined about the windows to the roof. How it must have broken his heart to leave it all, poor man; to hear his sister moving about in the room above, packing their trunks! For they must leave the country next day.
But he had the courage to hear every lesson to the very last. After the writing, we had a lesson in history, and then the babies chanted their ba, be bi, bo, bu. Down there at the back of the room old Hauser had put on his spectacles and, holding his primer in both hands, spelled the letters with them. You could see that he, too, was crying; his voice trembled with emotion, and it was so funny to hear him that we all wanted to laugh and cry. Ah, how well I remember it, that last lesson!
All at once the church-clock struck twelve. Then the Angelus. At the same moment the trumpets of the Prussians, returning from drill, sounded under our windows. M. Hamel stood up, very pale, in his chair. I never saw him look so tall.
“My friends,” said he, “I—I—” But something choked him. He could not go on.
Then he turned to the blackboard, took a piece of chalk, and, bearing on with all his might, he wrote as large as he could:
“Vive La France!”
Then he stopped and leaned his head against the wall, and, without a word, he made a gesture to us with his hand:
“School is dismissed—you may go.”
http://bibliomania.com/0/-/frameset.html